
Jasne, że jestem szczęśliwa. Pani też. Wielki dom, wielki ogród i mąż, co się panią zajmuje. – Marszczę czoło tak, żeby zobaczyła. Biali nie powinni się zastanawiać, czy są wystarczająco szczęśliwi.
Chciałabym mieć czas, żeby pisać o ważnych książkach dłuższe teksty, móc zrobić porządny research, zanurzyć się w ich świat, szukać powiązań, inspiracji, kontekstów, podsuwać kolejne lektury, może filmy do obejrzenia, miejsca do odwiedzenia i tak dalej. Bo niektóre książki są pełną opowieścią i trzeba je potraktować jako coś więcej niż tylko “książka do przeczytania”.
O niewolnictwie, rasizmie, nierównościach społecznych, dyskryminacji i segregacji rasowej napisano tysiące książek. Setki tysięcy słów próbujących ująć historię z każdej możliwej strony. Możecie też przebierać w gatunkach, w poziomach skomplikowania, szczegółowości i naukowego podejścia bądź jego braku. Są rzeczy, które trzeba wiedzieć, jak np. rok 1865 – rok zniesienia niewolnictwa w Stanach. Albo 1964 – zniesienie prawnej segregacji rasowej w miejscach publicznych. Prawa Jima Crowa, które zostały wprowadzone po wojnie secesyjnej i miały na celu ograniczenie praw osób czarnoskórych. W stanie Missisipi znalazł się na przykład taki zapis: Głoszenie idei równouprawnienia dla czarnoskórych, przez drukowanie, publikowanie, lub wprowadzanie w obieg, jest zabronione i grozi grzywną do 500 dolarów lub pozbawieniem wolności do 6 miesięcy. Jest mnóstwo poruszających książek, powieści, reportaży, opracowań historycznych i warto zanurzyć się w ten świat, bo to uczy nas naprawdę bardzo dużo.
Przez całe życie mówiono mi, co mam myśleć o polityce, kolorowych, byciu dziewczynką, jednak w tamtej chwili, z kciukiem Constantine wciśniętym w moją dłoń, uświadomiłam sobie, że sama mogę wybierać, w co chcę wierzyć.
Ale rozumiem, jeżeli ktoś może nie mieć na to ochoty, nie mieć przestrzeni na tak trudne i ciężkie tematy, nie czuć potrzeby dowiadywania się wszystkiego na ten temat. I wtedy pojawia się Kathryn Stockett ze swoją powieścią “Służące” i mówi “Proszę, przeczytaj”. I ja powtarzam to za nią, bo ta książka jest wspaniała! Dlaczego – już wam mówię!
Została napisana w 2009 roku, po polsku wydana po raz pierwszy w 2010, a film na jej podstawie, oskarowy zresztą powstał w 2011 roku. Świat wtedy oszalał na punkcie tej historii, a teraz, 15 lat później, mamy wspaniałą okazję, by do niej wrócić. Autorka napisała nową powieść, która też zapowiada się świetne – “Klub niepokornych” i przy promocji tego tytułu, dostaliśmy wznowienie “Służących” od wydawnictwa Relacja. Nie pamiętam, czy w pierwszym wydaniu było posłowie od autorki, tutaj jest i myślę, że dosyć ważne, bo wprowadza nas w motywacje autorki. Sama wychowywała się w domu ze służbą, miała swoją czarną nianię, którą do dzisiaj wspomina z miłością – ale której nie zdążyła zadać tych wszystkich pytań, które pojawiają się dopiero, jak człowiek dorośnie do widzenia rzeczy wokół siebie. Kathryn Stockett zadaje sobie pytanie i mówi otwarcie o lęku pisania z perspektywy czarnych służących, wchodzenia w ich buty i pisania o tym, co myślały i czuły. Ale ja i miliony czytelników cieszą się, że to zrobiła.
Chyba wtedy zrozumiałam, co to wstyd i jaki ma kolor. Wstyd nie jest czarny jak brud, chociaż wcześniej tak myślałam. Wstyd ma kolor nowego białego mundurka, co na jego kupno twoja matka prasowała rzeczy przez całe noce. Jest biały bez smużki ani plamki.
To jest piękny przykład książki, która jest czymś więcej. Sięgnie po nią każdy czytelnik – i ten, który interesuje się historią, ten, który chce wiedzieć więcej, ta czytelniczka, która szuka wzruszeń w książkach, ta która czyta tylko lekkie powieści obyczajowe i ta, która szuka czegoś trudniejszego. Jak to możliwe, zapytacie? To historia, którą możemy przyjąć tak, jak chcemy. Może to być opowieść o Skeeter, młodej dziewczynie, która szuka swojej drogi w świecie. Nie bardzo pasuje jej być ozdobą towarzystwa, pragnie być pisarką, ale też nie do końca wie jak to zrobić. Pewnego dnia służąca opowiada jej o swoim zmarłym synu, który też lubił pisać i chciał opisać życie czarnych mieszkańców Missisipi.
“Służące” w tym momencie mogą stać się dla nas podróżą. Mamy rok 1962, głębokie Południe, dopiero za dwa lata pojawi się Civil Rights Act czyli zniesienie prawnej segregacji rasowej i dyskryminacji. Mamy świat, w którym ludzie instalują osobne toalety dla swojej czarnej służby, bo przecież “roznoszą zarazki”. Ale zarazki nie przeszkadzają, by służba robiła im jedzenie i wychowywała ich dzieci. Świat, w którym jeśli jest się “kolorowym” można zostać pobitym za złe spojrzenie, w którym zastrzelenie człowieka na trawniku przed domem nie stanowi większego problemu, a praca dla białych chrześcijan jawi się jako największy zaszczyt – oczywiście w oczach tychże chrześcijan.

Ilość informacji, którą wyciągnięcie z tej powieści, jest naprawdę duża, ale jeśli chcecie więcej – to książka was zmotywuje do dalszego szukania i dalszych lektur. Jeżeli nie – to Minny i Aibileen wynagrodzą wam wszystko. To dwie główne, tytułowe służące, choć w książce pojawia się ich tam o wiele więcej. Każda z nich jest bardzo inna, ale przyjaźnią się, są dla siebie wsparciem, mają swoje problemy, obie służą u białych państwa. Kiedy ich drogi przecinają się ze Skeeter, zaczyna się dziać coś, czego żadna z nich się nie spodziewała. I być może wtedy opowieść znowu się dla was zmieni – być może okaże się, że to opowieść o walce o prawa, o dyskryminacji, o rasizmie, o życiu Afroamerykanów w latach 60. w Ameryce.
Będziecie się śmiać, będziecie płakać, będziecie kibicować kobietom, które poznacie, pokochacie Minny, a jej ciasto czekoladowe zapamiętacie do końca życia. “Służące” to taka książka, której się nie zapomina, która mimo że opowiada o trudnych rzeczach, jest jednocześnie bardzo przytulna. I obiecuję wam, jeśli jej nie znacie, trafi do najlepszych książek przeczytanych przez was w 2026 roku!
Na koniec chciałam jeszcze wspomnieć o tłumaczce, Małgorzacie Hesko-Kołodzińskiej, która świetnie ją przetłumaczyła. Autorka wykorzystuje stylizację językową opartą na AAVE (African American Vernacular English) oraz dialekcie amerykańskiego Południa z lat 60. XX wieku. Wyobrażam sobie, że przełożenie tego na język polski musiało być ogromnym wyzwaniem! Warto doceniać takie rzeczy!